Τα  Μεσογειακά  Εποχικά  Λιμνία (Τέλματα) στη  Δυτική  Κρήτη

“Περιβαλλοντικός  Στρατηγικός  Σχεδιασμός  Δράσεων για  την  Προστασία,  Διατήρηση, Ανάδειξη  και  Διαχείρισή τους”

____________________

Στην Ελλάδα είχαν καταγραφεί 48 εμφανίσεις Μεσογειακών Εποχικών Λιμνίων μέχρι το 1996, ενώ πρόσφατα τεκμηριώθηκε η ιδιαίτερη αξιόλογη παρουσία τους σε 23 μόνο περιοχές της Ελλάδας, εκ των οποίων οι 5 βρίσκονται στο Ν. Χανίων (Γαύδος, Φαλάσαρνα, Χρυσοσκαλίτισσα-Ελαφονήσι, Γεωργιούπολη-Κουρνά και Ομαλός). Τονίζεται, ότι η Κρήτη αποτελεί τη νοτιότερη περιοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης όπου συναντώνται τα ”Μεσογειακά Εποχικά Λιμνία”

Τα Μεσογειακά Εποχικά Λιμνία ή Τέλματα αποτελούν:

  • προστατευόμενους οικοτόπους, σύμφωνα με διεθνείς συμβάσεις,
  • ευαίσθητα και  μοναδικά οικοσυστήματα που χρήζουν προστασίας και διατήρησης και
  • δείκτες οικολογικής ισορροπίας.

Κάθε ένα από τα ”Μεσογειακά Εποχικά Λιμνία ή Τέλματα” έχει τη δική του οικολογική ταυτότητα, την υδροπερίοδό του, τη δική του ιδιάζουσα και μοναδική χλωρίδα και πανίδα, ενώ όλα συνδέονται με την περιβαλλοντική  κληρονομιά της Κρήτης.


Περιοχές εφαρμογής του προγράμματος στην Δυτ. Κρήτη

Μετά από επιτόπια επισκόπηση για τους συγκεκριμένους οικοτόπους της Κρήτης – από το Ινστιτούτο Εσωτερικών Υδάτων του ΕΛΚΕΘΕ και τους εταίρους του προγράμματος – και με τη βοήθεια στοιχείων που συλλέχθηκαν από πρόσφατες μελέτες, διαπιστώθηκαν οι απειλές εξαφάνισης ή και περαιτέρω υποβάθμιση των οικοτόπων αυτών και σχεδιάστηκε πλαίσιο δραστηριοτήτων, ώστε να:

  • αποκατασταθούν οι ήδη υποβαθμισμένοι οικότοποι στην επιθυμητή οικολογική κατάσταση τους,
  • εξαλειφθούν ή και να ελαχιστοποιηθούν οι κίνδυνοι εξαφάνισής τους,
  • διασφαλιστεί η συναίνεση και η αποδοχή της τοπικής κοινωνίας για την αξία και σημασία τους,
  • προωθηθεί η οικο-τουριστική ανάδειξη και προβολή  τους και να
  • υλοποιηθούν διαχειριστικά σχέδια διατήρησής τους από την Τοπική Αυτοδιοίκηση.

action15
Μεσογειακό Εποχικό Λιμνίο στον Ομαλό

Ειδικότερα, οι απειλές που δέχονται γενικά οι οικότοποι αυτοί συνοψίζονται στα ακόλουθα:

  • Λόγω κλιματικών αλλαγών (π.χ. ανομβρία, ξηρασία) και ανθρωπογενών δραστηριοτήτων (π.χ. υπεράντληση, αλλαγή χρήσεων γης) αποσταθεροποιούνται ή και καταρρέουν οι υδρολογικές τους συνθήκες. Η υδροπερίοδός τους, δηλαδή το χρονικό διάστημα κατά το οποίο τα τέλματα είναι πλημμυρισμένα, παίζει καθοριστικό ρόλο στη διατήρηση των οικολογικά σημαντικών χαρακτηριστικών τους.
  • Τα τελευταία χρόνια, η υδροπερίοδος των ΜΕΛ παρουσιάζεται διαταραγμένη και ασταθής, προκαλώντας έτσι τη σταδιακή υποβάθμισή τους.
  • Η ορθολογική βόσκηση στα ΜΕΤ είναι απαιτούμενη και ζητούμενη, γιατί έτσι αποφεύγεται η “δάσωσή” τους με θάμνους ή και δένδρα. Αντίθετα, η υπερβόσκηση, μπορεί να αφανίσει σημαντικά είδη από τη χλωριδική σύσταση του οικοτόπου, καθώς επίσης και να ρυπάνει πολύ γρήγορα τη μικρή σχετικά ποσότητα νερού από τα τέλματα, δημιουργώντας ακατάλληλο νερό ακόμη και για το ”πότισμα” των ζώων.
  • Η ανεξέλεγκτη απόθεση απορριμμάτων στο περιβάλλον, η οποία επιφέρει άμεση καταστροφή οικοτόπων και υποβάθμιση του ευρύτερου περιβάλλοντος, είναι γνωστό ότι απειλεί κυρίως τους υγροτόπους και τις ευαίσθητες οικολογικά  περιοχές.

Τα ΜΕΤ, ως εποχικοί υγρότοποι, έχουν πολύ μεγαλύτερο κίνδυνο να δεχθούν ανεξέλεγκτα απορρίμματα και μπάζα και επομένως με πρακτικά μέσα και ενημέρωση θα επιδιωχθεί το ζητούμενο της φροντίδας τους από τις τοπικές κοινωνίες.

  • Για κάθε υγροτοπική περιοχή, ο ευτροφισμός αποτελεί σημαντική απειλή για την ύπαρξή τους. Ο ευτροφισμός, που αυξάνεται συνεχώς λόγω των εντατικών αγροκτηνοτροφικών και άλλων ανθρωπογενών δραστηριοτήτων, δημιουργεί δυσχερείς συνθήκες ανάπτυξης για τα χαρακτηριστικά είδη πανίδας και χλωρίδας των οικοτόπων, ενώ ευνοεί την αύξηση ανταγωνιστικών ειδών και έτσι υποβαθμίζονται οι σημαντικοί αυτοί οικότοποι.

Τα ΜΕΤ, ως εποχικοί υγρότοποι έχουν αυξημένο κίνδυνο να υποβαθμιστούν από τα φαινόμενα του ευτροφισμού, από οπουδήποτε και αν αυτός προέρχεται (φυσικές ή και ανθρωπογενείς αιτίες) και επομένως η σωστή και έγκυρη πληροφόρηση για την ποιότητα των νερών τους, αφορά πρωτίστως τις τοπικές κοινωνίες, ενώ προσδοκούμε και στη μεγαλύτερη δυνατή συνεργασία μας.

  • Η κατασκευή δρόμων, θέσεων parking, απόκτηση περισσότερης γης για διάφορες δραστηριότητες και γενικότερα η τουριστική και οικιστική ανάπτυξη, πολλές φορές διακόπτουν τη συνέχεια των οικοτόπων αυτών, οι οποίοι συχνά απαντώνται σε συμπλέγματα που αλληλεπιδρούν και επικοινωνούν μεταξύ τους, δημιουργώντας μια ”όαση” υδρολογικών και υδροβιολογικών συνθηκών.

Τα ΜΕΤ, ως υγρότοποι  είναι γνωστό ότι εμπλουτίζουν τα υπόγεια νερά και δημιουργούν φραγμούς για την υφαλμύρωση και την υποβάθμιση των υπόγειων νερών. Επομένως, αποτελούν απαραίτητα στοιχεία για τις λειτουργίες του φυσικού περιβάλλοντος, αλλά και διαθέτουν σημαντικές αξίες για το τοπικό περιβάλλον και τη διατήρησή του.

  • Τα Μεσογειακά εποχικά τέλματα απαντώνται σε ορεινές, πεδινές, αλλά και σε πολυσύχναστες και τουριστικές παράκτιες περιοχές, με αποτέλεσμα η έντονη και σκόπιμη μετακίνηση ανθρώπων και οχημάτων στο χώρο τους να έχει αρνητικά αποτελέσματα στην ιδιόμορφη πανίδα και χλωρίδα τους και τα ειδικότερα χαρακτηριστικά τους. Έτσι, οι πιέσεις που δέχονται τα ευαίσθητα αυτά οικοσυστήματα από τους επισκέπτες-περιπατητές (ποδοπατήματα), αλλά και από τις μοτοσυκλέτες και τα 4Χ4 οχήματα (ροδιές) είναι σημαντικές και απειλούν την ύπαρξη και διατήρησή τους.

Με την κατάλληλη ενημέρωση των τοπικών κοινωνιών μπορεί να προωθηθεί ο οικο-τουρισμός σε ορισμένο πλαίσιο δραστηριοτήτων, αναψυχής και περιήγησης.

Η ελλιπής ενημέρωση της τοπικής κοινωνίας για τις λειτουργίες που επιτελούν στο φυσικό περιβάλλον αυτοί οι οικότοποι, αλλά και για τις αξίες που περικλείονται σ’αυτούς, έχουν δημιουργήσει απαξιωτική εικόνα. Οι τοπικές κοινωνίες ταυτίζουν συνήθως τα ΜΕΤ με περιθωριακές και άχρηστες περιοχές, όπου ρίχνονται σκουπίδια, μπάζα και οτιδήποτε άχρηστο υλικό, ενώ ορισμένες περιόδους υπερ-εκμεταλλεύονται τα φυσικά τους αγαθά (π.χ. υπερβόσκηση, υπεράντληση), συμπεριλαμβανομένων του νερού, της βιοποικιλότητας, αλλά και της χλωρίδας τους.

Οφείλουμε να κατανοήσουμε όλοι ότι το φυσικό περιβάλλον ήταν ανέκαθεν άρρηκτα συνδεδεμένο με τις παραδοσιακές δραστηριότητες του ανθρώπου και μ’ αυτή τη συμπόρευση πρόσφερε αγαθά και αξίες στον άνθρωπο, τα οποία διατηρώντας τα, η ζωή μας εξακολουθεί να έχει ποιότητα.

Γενικά, για τις υγροτοπικές περιοχές είναι γνωστό ότι, ανάλογα με :

  • το πού βρίσκονται (τοπογραφία και κλιματική ζώνη) και πώς δημιουργήθηκαν (γεωλογία και γεωμορφολογία),
  • τη δομή και τη λειτουργία τους,
  • το εάν και πώς έχουν τροποποιηθεί από φυσικά αίτια ή και από τον άνθρωπο,
  • το ποια είναι η σημερινή υδρολογική τους κατάσταση, η υδροπερίοδός τους και η θέση τους στο σημερινό περιβάλλον,

συμμετέχουν σε ποικίλες φυσικές λειτουργίες του περιβάλλοντος, ως αποτέλεσμα των συστατικών (αβιοτικά στοιχεία και έμβια όντα) από τα οποία δομούνται και των διεργασιών (βιο-γεωλογικών, φυσικοχημικών  και οικολογικών) που τις χαρακτηρίζουν.

Επίσης, εξαιτίας των φυσικών τους λειτουργιών και διεργασιών ( υδρολογική, οικολογική, βιο-γεωχημική, βιοπαραγωγική-τροφική, κλιματική-μικροκλιματική, άλλες ), έχουν πολυδιάστατο ρόλο και προς το περιβάλλον και προς τον άνθρωπο.

Τα ”Μεσογειακά Εποχικά Τέλματα” παρά  το μικρό μέγεθός τους, με την παρουσία και με τις φυσικές τους λειτουργίες ως υγροτοπικές περιοχές, δημιουργούν και παρέχουν οφέλη τα οποία μεταξύ των άλλων περιλαμβάνουν:

  • Συγκράτηση και προσφορά νερού ( π.χ. πότισμα ζώων, άρδευση, εμπλουτισμός υπόγειων νερών, προστασία από πλημμυρικά φαινόμενα).
  • Παραγωγή τροφής (π.χ. βόσκηση αγροτικών ζώων, συντήρηση των τροφικών πλεγμάτων της άγριας ζωής).
  • Ποικιλία ενδιαιτημάτων και υποστήριξη της βιοποικιλότητας (οικολογική σημασία).
  • Βελτίωση της ποιότητας του νερού και ακινητοποίηση – μετασχηματισμός των ρύπων σε ανενεργά συστατικά (βιο-γεωχημική σημασία).
  • Επηρεάζουν το μικρο-κλίμα της περιοχής μειώνοντας τις ζημιές από παγετούς και καύσωνες (κλιματική σημασία).
  • Πολυποίκιλες ευκαιρίες για έρευνα, εκπαίδευση, οικοτουρισμό, αναψυχή κ.ά.

Όλες οι λειτουργίες των υγροτόπων από τη φύση τους δεν μπορούν να αποτελέσουν άμεσο στόχο αποκατάστασης, εφόσον έχουν υποβαθμιστεί, ενώ οι προς επιλογή δράσεις αποκατάστασης, συνήθως βασίζονται σε μια σειρά από κριτήρια (περιβαλλοντικά, κοινωνικο-οικονομικά, θεσμικά και άλλα). Επίσης, σε επίπεδο εφαρμογής σ’αυτή την προσπάθεια, οφείλουμε να ακολουθούμε ήπιες παρεμβάσεις και οικολογικά ενδεδειγμένες μεθόδους.

Ειδικότερα, οι θέσεις ή οι περιοχές ευαίσθητων οικοτόπων που επιλέγονται για αποκατάσταση και διατήρηση, οφείλουν να:

  • συνδυάζουν πολλαπλά περιβαλλοντικά και όχι μόνο στοιχεία τα οποία στοχεύουν σε θετικό περιβαλλοντικό αποτέλεσμα,
  • διαθέτουν σαφές ιδιοκτησιακό καθεστώς,
  • εξασφαλίζεται η συμβατότητα των παρεμβάσεων με τις υπάρχουσες χρήσεις,

ενώ στη συνολική προσπάθεια είναι απαραίτητο και σημαντικό να συνεκτιμηθεί η αποδοχή, συναίνεση και ευαισθητοποίηση της τοπικής κοινωνίας.   

Τέλος, οι δράσεις προστασίας, διατήρησης και αποκατάστασης που θα προταθούν μέσα από το υπόψη έργο LIFE-Φύση ”Δράσεις για τη Διατήρησης των Μεσογειακών Εποχικών Τελμάτων στη Δ. Κρήτη”,- το οποίο άρχισε ήδη να διεξάγεται – εστιάζονται, μέσα από κατάλληλες στρατηγικές διαχείρισης, σε δράσεις που αφορούν μεταξύ των άλλων:

  • τον έλεγχο των σημερινών δυνατοτήτων τους να επιτελούν τις υγροτοπικές λειτουργίες,
  • την αξιολόγηση των λειτουργιών τους από περιβαλλοντική, οικονομική και κοινωνική άποψη,
  • την πρακτική εφαρμογή προτάσεων διαχείρισης για την αποκατάσταση εκείνων των λειτουργιών που κρίνονται ως σημαντικές και απαραίτητες για τη διατήρηση και προστασία τους,
  • το σχεδιασμό πιλοτικών παρεμβάσεων διαχείρισης και αποκατάστασης,
  • την ευαισθητοποίηση και κοινωνική συναίνεση της τοπικής κοινωνίας.

Πρέπει να τονιστεί, ότι το εγχείρημα του σχεδιασμού και της υλοποίησης ενός τέτοιου οικοαναπτυξιακού-περιβαλλοντικού προγράμματος αποκατάστασης και διατήρησης των Μεσογειακών Εποχικών Τελμάτων στη Δ. Κρήτη, είναι ιδιαίτερα δύσκολο και πολύπλοκο, αλλά πιστεύουμε ότι με τις συντονισμένες προσπάθειες όλων των εμπλεκόμενων φορέων – τοπικοί φορείς και ερευνητική ομάδα – θα επιτευχθούν οι στόχοι για την προστασία, διατήρηση και ανάδειξη των ”Μεσογειακών Εποχικών Τελμάτων” της Δ. Κρήτης.

Ωστόσο, προσδοκούμε ότι οι εμπλεκόμενοι και συνεργαζόμενοι τοπικοί φορείς θα συμπαρασταθούν στη συνολική προσπάθεια που οφείλει να είναι και εποικοδομητική και αποτελεσματική σε πρακτικό και εφαρμόσιμο επίπεδο, γιατί όπως προαναφέρθηκε το ζητούμενο είναι να υπάρξει συνέχεια και συνέπεια στην ”Περιβαλλοντική Κληρονομιά” της Κρήτης, στα ‘‘Μεσογειακά Εποχικά Τέλματα’‘, τα οποία με την μοναδικότητα και την αξία τους ανήκουν πρωτίστως στους ντόπιους κατοίκους και στην Κρήτη.